Turystyka po Pogórzu Strzyżowsko-Dynowskim  

Kościół p.w. Św. Mikołaja w Brzezinach

Wieś Brzeziny położona jest w południowo - wschodniej części Polski. Leży ona w zachodniej części województwa podkarpackiego w powiecie ropczycko-sędziszowskim. Oddalona jest o 28 km na południe od Ropczyc, jednego z największych miast tej okolicy. Brzeziny usytuowane są w dolinie rzek Wielopolka i Brzezinka, przy drodze łączącej Wielopole Skrzyńskie z Grudną Górną. Wieś zlokalizowana jest na terenie Pogórza Strzyżowskiego.

W centrum Brzezin znajduje sie piękny modrzewiowy kościół p.w. |w. Mikołaja z XV. wieku z bogatą polichromią oraz unikalnym ołtarzem pieta szkoły Wita Stwosza.

W roku 1353 istniejącą już wieś król Kazimierz Wielki tytułem darowizny oddał rodzinie Gorajskich. Zapewne w tym czasie nastąpiła erekcja parafii. Prawdopodobnie niedługo potem został wzniesiony kościół, ok. 2 poł. XV w. Konsekracja kościoła, który otrzymał wezwanie św. Mikołaja biskupa i wyznawcy miała miejsce w 1501 r. . Od tego też roku zaczynają się pisane dzieje drewnianego kościoła w Brzezinach.

Pewną wskazówką, co do czasu powstania świątyni i osoby jej fundatora jest zachowana we wnętrzu świątyni kamienna chrzcielnica z 1495 r. z trzykrotnie wykutym herbem Ostoja, należącym wg tradycji do ówczesnego właściciela wsi, Stanisława Rokosza. Wkrótce po konsekracji ufundowane zostało snycerskie retabulum ołtarzowe, którego pozostałością jest wyjątkowej urody płasko-rzeźba przedstawiająca scenę opłakiwania Chrystusa o wyraźnych wpływach twórczości Wita Stwosza. Kolejną pozostałością pierwotnego wystroju brzezińskiego kościoła są fragmenty malowanych krzyży konsekracyjnych tzw. „zacheuszy”, współczesnych konsekracji świątyni.

Kościół św. Mikołaja w Brzezinach wzniesiony jest w całości z barwien modrzewiowych połączonych na zrąb i spoczywających na dębowej podwalinie. Kościół brzeziński był typowym budynkiem sakralnym czasów, w których powstał. Wyróżniał się przy tym sporą jak na ówczesne budownictwo drewniane wielkością.

Cechuje go niezwykle bogata figuralno-ornamentalna dekoracja malarska jak również ołtarz główny z 1700 r.. W wieku XVII jak można przypuszczać, przyziemie kościoła opasały malownicze podcienia „soboty” a na kalenicy dachu wzniesiona została wieżyczka na sygnaturkę.
W tym też okresie obok świątyni, od strony zachodniej powstała potężna wolnostojąca dzwonnica konstrukcji słupowo-ramowej z nadwieszoną izbicą, nakryta dzwonowatym hełmem, która mieści stare dzwony.

W kościele znajduje się rózwnież bogato dekorowany rokokowy chór muzyczny oraz cztery boczne ołtarze.
Prostotę architektury świątyni rekompensuje malownicze usytuowanie i wyjątkowe bogactwo oraz jakość wyposażenia wnętrza. Kościół o prostym planie, osłonięty drzewami i otoczony drewnianym, XVIII wiecznym ogrodzeniem skierowany jest do drogi dojazdowej północnym ramieniem transeptu. Wybudowany na krawędzi niewielkiego wzniesienia, poniżej którego zachowały się ślady fosy najpiękniej prezentuje się z drogi otaczającej świątynię od wschodu i południa, biegnącej u podnóża zalesionych wzgórz.

Wnętrze świątyni zachwyca bogactwem wyposażenia, różnorodnością stylową i klasą artystyczną poszczególnych części. Wrażenie obfitości potęgują malarskie dekoracje ścian. Polichromie figuralno-ornamentalne, powstałe w pierwszej poł. XVII w. uzupełniają nowsze, XX wieczne przedstawienia i najstarsze z początku XVI w. zacheuszki . Skryte w półmroku, częściowo zrekonstruowane i odnowione sceny prezentują bogaty program ikonograficzny. Prezbiterium ozdabiają cykle ujęte w prostokątne, kartuszowe obramowania, umieszczone w dwóch rzędach: Nawiedzenie, Pokłon Pasterzy, Obrzezanie, Hołd Trzech Króli, Wniebowstąpienie, Zesłanie Ducha |więtego, Wniebowzięcie Matki Boskiej, Koronacja Matki Boskiej i starotestamentowe – Daniel w ja-skini lwów i Dawid na ścianie południowej, od strony wschodniej Zwiastowanie i postacie dwóch biskupów. Na ścianie północnej widzimy: sceny męczeństwa św. Szczepana, Wawrzyńca i Sebastiana, św. Antoni Pustelnik i nieokreślony święty . Strop zdobią kartusze ze scenami starotestamentowych ofiar: Abla, Noego, Abrahama i Gedeona . W nawie, całą północną ścianę wypełnia częściowo już nieczytelne wyobrażenie Sądu Ostatecznego. Przeciwległą ścianę ozdabiają drobne sceny, wśród których na szczególną uwagę zasługuje malowidło zatytułowane „Auxilium In tribulatione”, z postacią Matki Boskiej w otoczeniu aniołów i świętych, z Trójcą |w. i Michałem Archaniołem ujęte w ramy. Polichromia pokrywająca ścianę zachodnią jest słabo widoczna, zachowały się jedynie fragmenty przedstawień Miłosiernego Samarytanina.

Na tle tych dekoracji usytuowane są obiekty kościelne, niektóre z nich za-sługują na szczególną uwagę. Miedzy innymi ołtarz główny, zajmujący całą szerokość ściany czołowej prezbiterium, powstał on ok. 1700 r. . Pole środkowe mieści rzeźba patrona parafii, natomiast na zasuwie, współczesny obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Rokokowe ołtarze boczne powstały w latach siedemdziesiątych XVIII w. .

Pole środkowe ołtarza stojącego po lewej stronie wypełnia późnogotycka płaskorzeźba Opłakiwania wykonana z początkiem XVI w. według ryciny Wita Stwosza, prawdopodobnie przez warsztat krakowski . W ołtarzu po prawej stronie pole środkowe wypełnia obraz |więtej Rodziny. Ołtarze stojące na za-kończeniach ramion transeptu według badań historyków, wykonał „mistrz sprowadzony z Krakowa” . Do grupy dzieł rokokowych należą także: ambona ozdobiona wolutami i lambrekinami, nakryta baldachimem, z zapieckiem w formie podwieszanej draperii i ławka kolatorska , jak również zamykające wnętrze organy i chór muzyczny.

Nad przejściem z nawy do prezbiterium, w łuku tęczy na belce ustawiono XVII wieczny krzyż. Na szczególną uwagę zasługuje kamienna chrzcielnica, z 1497 r. w kształcie kielicha, ma barokową, drewnianą przykrywę, powstałą około 1708 r. . Chrzcielnica Brzezińska była wymieniana w krakowskich wizytacjach biskupich z XVI i XVII w. jako ważny element wyposażenia kościoła.

Wśród licznych, drobnych elementów wyposażenia: obrazów, chorągwi, feretronów, lichtarzy zwracają szczególną uwagę: obraz św. Jana Nepomucena zaopatrzony w litery XS:P:B:D:P, rokokowe krucyfiksy ołtarzowe i wiszący, kryształowy świecznik. Kościół w Brzezinach posiada ponadto zabytkowe parametry liturgiczne: monstrancję, kielichy i relikwiarze oraz starodruki m.in. księgi parafialne od 1665 r., rękopis „Psalterium” 1712 r., Antyfonarz 1600 r., Graduale Romanium 1600 r., Ps Psalterium159 r.

Teren kościoła otacza drewniane ogrodzenie konstrukcji zrębowej, nakryte dwuspadowym daszkiem, wykonane ok. 1772 r.. Nad bramą wejściową ustawiono figurkę Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej. W zachodniej stronie ogrodzenia stoi drewniana dzwonnica.

Kościół parafialny w Brzezinach p.w. św. Mikołaja należy do najcenniejszych zabytków sakralnych w regionie. Skryte w jego wnętrzu sprzęty, wyłaniające się w smugach skąpego światła bogactwo detali, uroda malowanych i rzeźbionych przedstawień, nastrój skupienia i powagi, cisza, której wtóruje szum pobliskich lasów, tworzą klimat wyjątkowy, sprzyjający rozmyślaniom i modlitwie.